Mszyce
Mszyce należą do najbardziej uciążliwych agrofagów występujących zarówno w uprawach polowych, jak i sadowniczych. Pojedynczy owad ma zaledwie od 1 do 5 mm długości, ale niewielkie rozmiary nie oznaczają niewielkiego zagrożenia. Kolonie potrafią rozwijać się bardzo szybko, dlatego zignorowanie pierwszych objawów może prowadzić do poważnych strat plonu — w skrajnych przypadkach sięgających nawet kilkudziesięciu procent.
Jak rozpoznać mszyce – cechy diagnostyczne i gatunki ważne gospodarczo
Mszyce to drobne pluskwiaki o miękkim ciele, zwykle długości 1–3 mm. Żerują grupowo, najczęściej na wierzchołkach pędów, spodniej stronie liści oraz w kłosach. W jednej kolonii mogą występować zarówno formy bezskrzydłe, jak i uskrzydlone. Sama barwa owada nie pozwala jednak na oznaczenie gatunku.
Mszyce należą do nadrodziny Aphidoidea, a metodyki IOR-PIB ujmują je zbiorczo jako Aphididae. Rodzina mszycowate (Aphididae) należy do rzędu pluskwiaków (Hemiptera), podrząd piersiodziobe. Pozostałe szkodniki upraw opisano w oddzielnych kartach.
Cechy widoczne w polu – co sprawdzić na roślinie?
W warunkach polowych warto zwrócić uwagę przede wszystkim na cztery cechy: gruszkowaty kształt miękkiego ciała, aparat gębowy typu kłująco-ssącego, parę syfonów na odwłoku oraz skupiskowy sposób żerowania na młodych częściach roślin.
Kolonie najczęściej znajdują się na wierzchołkach pędów, spodniej stronie liści, liściach sercowych lub w kłosach. Pojawienie się form uskrzydlonych zwykle oznacza przelot na nowe stanowiska. Szkodliwe są zarówno osobniki dorosłe, jak i larwy. Obie formy mogą żerować jednocześnie w tej samej kolonii. Pierwszym widocznym skutkiem ich obecności są najczęściej deformacje zasiedlonych organów.
Dlaczego barwa mszycy nie wskazuje gatunku?
Zielona, różowa czy czarna barwa nie jest cechą pozwalającą określić gatunek mszycy. W praktyce polowej sam kolor nie powinien być podstawą identyfikacji.
Znacznie bardziej przydatne są trzy informacje: roślina żywicielska, miejsce żerowania oraz faza rozwojowa uprawy. Mszyca występująca w kłosie pszenicy oznacza bowiem inny problem gospodarczy niż owady zasiedlające liście sercowe buraka. Połączenie tych trzech informacji ułatwia ocenę zagrożenia i dobranie właściwego progu szkodliwości.
Trzy gatunki decydujące o stratach w zbożach
W zbożach największe znaczenie gospodarcze mają trzy gatunki: mszyca czeremchowo-zbożowa (Rhopalosiphum padi L.), mszyca zbożowa (Sitobion avenae F.) oraz mszyca różano-trawowa (Metopolophium dirhodum Walk.).
Ze zbożami związanych jest kilkadziesiąt gatunków mszyc, lecz najważniejsze to wymienione trzy decydują o wielkości strat. W buraku cukrowym rolę pierwszoplanową pełni mszyca trzmielinowo-burakowa (Aphis fabae).
Biologia i cykl rozwojowy mszyc
Wiele mszyc rozwija się w cyklu dwużywicielowym. Zimują w postaci zapłodnionych jaj na żywicielu zimowym, a wiosną przelatują na rośliny uprawne. Tam rozmnażają się dzieworodnie i mogą wydać nawet kilkanaście pokoleń w jednym sezonie. Jesienią wracają na żywiciela zimowego. Nie wszystkie mszyce zmieniają jednak żywicieli. Mszyca zbożowa pozostaje związana ze zbożami i innymi trawami. Przy łagodnej zimie część populacji mszyc może przetrwać na roślinach jako osobniki żyworodne, bez stadium jaja zimowego.
Od jaja do kolonii – dlaczego liczebność rośnie szybko?– dlaczego liczebność rośnie skokowo?
Na żywicielu letnim mszyce rozmnażają się dzieworodnie, dlatego kolonia licząca początkowo zaledwie kilka osobników może osiągnąć próg szkodliwości w ciągu około dwóch tygodni.
W uprawach pszenicy pierwsze osobniki pojawiają się najczęściej w maju, choć ciepła wiosna może przyspieszyć ich przelot. W ciągu sezonu na żywicielu letnim rozwija się nawet kilkanaście pokoleń. Jesienią następuje powrót na roślinę zimową i składanie zapłodnionych jaj. Tak szybkie tempo rozmnażania pokazuje, dlaczego regularny monitoring jest znacznie skuteczniejszy niż reagowanie dopiero wtedy, gdy uszkodzenia są już wyraźnie widoczne.
Żywiciele zimowi: czeremcha, trawy, dzikie róże, trzmielina
Najważniejsze gospodarczo gatunki związane są z różnymi roślinami zimowymi, dlatego znaczenie izolacji przestrzennej zależy od konkretnego gatunku:
- mszyca czeremchowo-zbożowa – czeremcha,
- mszyca zbożowa – rośliny z rodziny wiechlinowatych, w tym zbożach i innych trawach;
- mszyca różano-trawowa – dzikie gatunki róż,
- mszyca trzmielinowo-burakowa – trzmielina, kalina, jaśminowiec.
Nie wszystkie populacje zimują wyłącznie w stadium jaja. Przy łagodnych zimach część mszyc może przetrwać jako osobniki żyworodne na zbożach ozimych i innych roślinach zielnych.
Znajomość żywicieli zimowych pomaga ocenić lokalne źródła nalotów. Izolacja przestrzenna może mieć znaczenie pomocnicze, jednak uskrzydlone mszyce przemieszczają się również na duże odległości. Dlatego podstawą oceny zagrożenia pozostaje regularny monitoring plantacji.
Rozwój anholocykliczny – mszyce, które nie wracają na czeremchę
Przy wyższych temperaturach wiosny i lata mszyce pomijają żywiciela zimowego: przelatują pożniwnie na dziko rosnące trawy, nabywają tam wirusy i zasiedlają wschodzące zboża ozime.
Zjawisko obserwowano u mszycy czeremchowo-zbożowej. Długa i ciepła jesień sprzyja formom anholocyklicznym, a tym samym ekspansji wirusów. Sezonowy przebieg tego zagrożenia opisano we wpisie o jesiennych nalotach mszyc na oziminy.
Gdzie występują mszyce? – uprawy zasiedlane i warunki sprzyjające
Mszyce można spotkać w zbożach, rzepaku, buraku cukrowym, roślinach bobowatych, warzywach, ziemniaku, kukurydzy, sadach i jagodnikach. Ich rozwojowi sprzyjają przede wszystkim ciepła wiosna, długa i ciepła jesień, niezrównoważone nawożenie azotem oraz sąsiedztwo zakrzewień.
Uprawy rolnicze: zboża, rzepak, burak, bobowate
Wśród upraw rolniczych szczególnie często zasiedlane są zboża, rzepak ozimy i jary, burak cukrowy oraz rośliny bobowate, takie jak bobik, bób, groch, łubiny i soja.
Grupa zbożowa obejmuje między innymi pszenicę ozimą i jarą, jęczmień, pszenżyto oraz żyto. Podczas lustracji warto zwracać uwagę przede wszystkim na kłosy i liść flagowy. W buraku cukrowym mszyca trzmielinowo-burakowa pojawia się najpierw na liściach sercowych. W rzepaku natomiast kolonie można znaleźć głównie na wierzchołkach pędów i młodych rozetach.
Warzywa, ziemniak, sady i jagodniki
Poza uprawami rolniczymi mszyce występują również na warzywach kapustnych i cebulowych, ziemniaku, kukurydzy, w sadach, jagodnikach, na roślinach ozdobnych oraz w uprawach pod osłonami.
W warzywach i ziemniaku szczególną uwagę należy zwrócić na spodnią stronę liści oraz wierzchołki pędów. W sadach i jagodnikach owady najczęściej zasiedlają najmłodsze przyrosty.
Pogoda, nawożenie i sąsiedztwo plantacji
Na wzrost presji mszyc wpływają przede wszystkim cztery czynniki: ciepła wiosna, długa i ciepła jesień, nadmiar azotu oraz sąsiedztwo zakrzewień, traw i zachwaszczonych stanowisk.
Ciepła wiosna może przyspieszyć termin nalotu. Z kolei długa i ciepła jesień sprzyja formom wirusonośnym zasiedlającym młode oziminy. Nadmierne nawożenie azotem powoduje wydłużenie wzrostu wegetatywnego i utrzymanie soczystych tkanek, które są atrakcyjne dla żerujących kolonii. Zakrzewienia i chwasty mogą pełnić funkcję rezerwuaru oraz pomostu między kolejnymi pokoleniami. W buraku cukrowym znaczenie ma zwłaszcza sąsiedztwo trzmieliny, kaliny i jaśminowca, natomiast w zbożach – czeremchy i traw. Rozwojowi populacji w buraku dodatkowo sprzyja ciepła i sucha pogoda.
Szkodliwość mszyc i progi ekonomicznej szkodliwości
W zbożach próg ekonomicznej szkodliwości dla mszyc żerujących bezpośrednio wynosi 5 osobników na 1 kłos w fazie kłoszenia lub bezpośrednio po wykłoszeniu, czyli BBCH 51–59. W przypadku mszyc przenoszących wirusy znaczenie ma już sam fakt pierwszego nalotu.
Szkodliwość bezpośrednia – ile kosztuje jedna mszyca na źdźble?
Według metodyki IOR-PIB straty wynikające z bezpośredniego żerowania mogą sięgać do 20 kg/ha w przeliczeniu na jedną mszycę na źdźble.
Owady wysysają soki roślinne za pomocą aparatu gębowego typu kłująco-ssącego. Początkowo pojawiają się deformacje, następnie żółknięcie i zasychanie zasiedlonych organów. Przy dużej liczebności kolonii może dochodzić nawet do zamierania całych roślin. Uszkodzone tkanki i wydzieliny mszyc mogą również sprzyjać wtórnym porażeniom przez sprawców chorób. Dodatkowym problemem jest spadź – lepka wydzielina, która sprzyja rozwojowi grzybów sadzakowych, ogranicza powierzchnię asymilacyjną roślin i przyciąga mrówki chroniące kolonie przed naturalnymi wrogami.
Szkodliwość pośrednia – mszyce jako wektory żółtej karłowatości jęczmienia
Mszyce mogą przenosić wirusa żółtej karłowatości jęczmienia (BYDV – Barley yellow dwarf virus), a szkody związane z przenoszeniem wirusów bywają znacznie większe niż te wynikające z bezpośredniego wysysania soków.
Szkodliwość dwutorowa odróżnia mszyce od pozostałych pluskwiaków ssących w zbożach, a w buraku cukrowym mszyce także wektorują choroby wirusowe. Kontekst chorobowy opisano w dziale choroby roślin. Współwystępowanie wektorów w oziminach omawia wpis o skoczkach i mszycach w uprawach ozimych.
Progi ekonomicznej szkodliwości w zbożach i buraku
W praktyce występują dwa rodzaje progów: liczebnościowy, stosowany przy bezpośredniej szkodliwości, oraz próg zerowy dotyczący mszyc-wektorów wirusów. W drugim przypadku znaczenie ma już sam nalot na plantację.
|
Uprawa i typ szkodliwości |
Termin obserwacji (faza / BBCH) |
Próg ekonomicznej szkodliwości |
Metoda monitoringu |
Źródło |
|
Zboża – mszyce jako szkodnik bezpośredni |
kłoszenie lub zaraz po wykłoszeniu (BBCH 51–59) |
5 mszyc na 1 kłosie |
lustracja kłosów |
Metodyka integrowanej ochrony pszenicy ozimej i jarej dla doradców, IOR-PIB |
|
Zboża ozime i jare – mszyce jako wektory wirusów |
wzrost i krzewienie na wiosnę; jesienią od wschodów ozimin |
pierwsze naloty na plantację (próg zerowy) |
żółte naczynia + lustracja |
Metodyka integrowanej ochrony pszenicy ozimej i jarej dla doradców, IOR-PIB |
|
Burak cukrowy – mszyca trzmielinowo-burakowa |
od fazy 4 liści właściwych (BBCH 14) |
co najmniej 15% zasiedlonych roślin |
lustracja roślin, kontrola liści sercowych |
Metodyka integrowanej ochrony buraka cukrowego i pastewnego, IOR-PIB |
Progi pomagają podjąć decyzję o zabiegu, ale nie powinny być jedynym kryterium. Należy uwzględnić również warunki pogodowe, odmianę, poziom agrotechniki i sposób nawożenia. Warto pamiętać, że progi opracowane w innych krajach nie zawsze mają zastosowanie w warunkach Polski.
Jak prowadzić monitoring: lustracja, żółte naczynia, czerpakowanie
Podstawą monitorowania plantacji jest regularna lustracja. Można ją uzupełnić żółtymi naczyniami, tablicami lepowymi, czerpakowaniem oraz przesiewaniem gleby.
Żółte naczynia są szczególnie przydatne w obserwacji mszyc-wektorów, ponieważ pozwalają wychwycić nalot form uskrzydlonych. W zbożach kontrolę prowadzi się przede wszystkim na kłosach w okresie kłoszenia. W buraku obserwacje rozpoczyna się od fazy czterech liści właściwych, zwracając szczególną uwagę na liście sercowe.
Zwalczanie niechemiczne – agrotechnika i wrogowie naturalni
Ograniczanie liczebności mszyc nie musi zaczynać się od insektycydu. Duże znaczenie mają zrównoważone nawożenie, odpowiednia izolacja przestrzenna, zwalczanie chwastów oraz ochrona naturalnych wrogów tych szkodników.
Agrotechnika w zbożach
Metodyka IOR-PIB wskazuje cztery podstawowe działania: odpowiedni termin siewu, zrównoważone nawożenie, izolację przestrzenną od zbóż, traw i zakrzewień oraz skuteczną walkę z zachwaszczeniem.
Ograniczenie nadmiaru azotu pomaga skrócić okres występowania soczystych, młodych tkanek atrakcyjnych dla mszyc. Zwalczanie chwastów ma znaczenie, ponieważ mogą one stanowić rezerwuar i pomost dla kolejnych pokoleń. Izolacja przestrzenna z kolei zwiększa dystans, jaki muszą pokonać formy uskrzydlone. Opóźnianie siewu ozimin w celu ograniczenia jesiennych nalotów mszyc wirusonośnych jest odrębną praktyką.
Agrotechnika w buraku cukrowym
W buraku cukrowym znaczenie mają zbilansowane nawożenie azotem i potasem, izolacja od kalin, trzmielin i jaśminowca, staranne zwalczanie chwastów oraz płodozmian.
Kaliny, trzmieliny i jaśminowce są żywicielami pierwotnymi mszycy trzmielinowo-burakowej. Z tego względu odległość plantacji od takich krzewów może wpływać na wielkość wiosennego nalotu. Płodozmian pomaga natomiast przerwać ciągłość bazy pokarmowej.
Wrogowie naturalni i jak rozpoznać mumie mszyc w łanie
Naturalni wrogowie mogą znacząco ograniczać liczebność mszyc. Jedna larwa biedronki zjada w trakcie rozwoju około 600 mszyc, podobną liczbę może zniszczyć larwa złotooka w ciągu życia, a dziubałeczek zjada około 7 larw mszyc.
Ważną rolę odgrywają również błonkówki mszycarzowate (Aphidius spp.). Składają one jaja wewnątrz ciała larwy mszycy. Spasożytowany owad traci woskowy nalot, matowieje i z czasem przekształca się w charakterystyczną mumię. Obecność mumii w łanie jest sygnałem, że populacja szkodnika jest już ograniczana w sposób naturalny. W takiej sytuacji warto ponownie ocenić, czy zabieg chemiczny jest rzeczywiście konieczny. Samice bzygowatych, między innymi Episyrphus balteatus, składają jaja w pobliżu kolonii. Do naturalnych wrogów mszyc należą także drapieżne pluskwiaki różnoskrzydłe, biegaczowate, kusakowate, pająki i skorki.
Zwalczanie chemiczne – dobór mechanizmu działania
W rejestrze MRiRW dla zbiorczego ujęcia „mszyce” dostępne są substancje należące do grup IRAC 1A, 3A, 4A, 4C, 4D, 29 i UN. Dostępne są również środki mikrobiologiczne, olejowe i mydlane, którym nie przypisano grupy.
Kiedy zabieg jest uzasadniony?
W integrowanej ochronie roślin metoda chemiczna powinna być stosowana w ostateczności – wtedy, gdy nasilenie agrofaga jest duże, a inne sposoby ograniczenia strat nie są wystarczające.
Każdą plantację należy oceniać indywidualnie. Podstawą decyzji powinien być wynik lustracji zestawiony z progiem właściwym dla danej uprawy. Na skuteczność zabiegu wpływa przede wszystkim właściwy termin oraz dobór mechanizmu działania. Wykonanie oprysku przed przekroczeniem progu może prowadzić do niepotrzebnego wykorzystania dostępnych mechanizmów. Z kolei zbyt późna reakcja oznacza walkę z kolonią, która zdążyła rozwinąć się przez kilka pokoleń.
Ochrona zapylaczy – zakazy przy zabiegu
Insektycydów stosowanych przeciwko mszycom nie wolno używać na roślinach w fazie kwitnienia ani w obecności pszczół i innych owadów zapylających.
Insektycydów stosowanych przeciwko mszycom nie wolno używać na roślinach w fazie kwitnienia ani w obecności pszczół i innych owadów zapylających. Należy także przestrzegać stref ochronnych wskazanych w etykiecie środka. Ryzyko jest szczególnie istotne, ponieważ spadź wytwarzana przez mszyce może przyciągać owady zapylające.
Odporność mszyc i rotacja mechanizmów działania
Możliwości rotacji mechanizmów działania są w przypadku mszyc ograniczone. Sześć z siedmiu grup IRAC występujących w rejestrze reprezentowanych jest przez pojedynczą substancję czynną. Jedynie grupa IRAC 3A obejmuje pięć substancji działających według tego samego mechanizmu.
Ile realnie różnych mechanizmów jest do dyspozycji?
Grupy IRAC 1A, 4A, 4C, 4D, 29 i UN mają w rejestrze po jednej substancji czynnej. Oznacza to, że rotacja wewnątrz tych grup jest w praktyce niemożliwa.
W grupie IRAC 3A znajduje się pięć substancji czynnych, jednak wszystkie działają według tego samego mechanizmu. Nie oznacza to więc pięciu niezależnych możliwości rotacji. Podobnie grupy 4A, 4C i 4D należą do grupy 4, dlatego przechodzenie między nimi nie oznacza pełnej zmiany mechanizmu działania. W praktyce liczba rzeczywiście różnych mechanizmów dostępnych w jednym sezonie jest niewielka. Z tego powodu każdy niepotrzebny zabieg może przyczyniać się do szybszego wyczerpywania dostępnych możliwości ochrony.
Zasady ograniczania ryzyka odporności
Ryzyko rozwoju odporności można ograniczać, przestrzegając czterech podstawowych zasad: wykonywać zabieg dopiero po przekroczeniu progu, nie stosować tego samego mechanizmu więcej niż raz w sezonie, wykorzystywać agrotechnikę i wrogów naturalnych oraz prowadzić ewidencję zastosowanych grup IRAC.
Zapisywanie wykorzystanych grup IRAC pozwala łatwiej ocenić, czy w kolejnym sezonie mechanizm działania został rzeczywiście zmieniony. Im skuteczniej wykorzystuje się działania niechemiczne i naturalny opór środowiska, tym mniej zabiegów potrzeba do utrzymania populacji poniżej poziomu powodującego straty gospodarcze.
Najczęstsze pytania o mszyce
Zabieg przeciwko mszycom w zbożach jest uzasadniony po przekroczeniu progu 5 mszyc na 1 kłosie w fazie kłoszenia lub zaraz po wykłoszeniu.
Kiedy zabieg przeciwko mszycom jest uzasadniony?
W zbożach progiem jest 5 mszyc na 1 kłosie w fazie BBCH 51–59. W buraku cukrowym progiem jest co najmniej 15% roślin zasiedlonych przez mszycę trzmielinowo-burakową, licząc od fazy 4 liści właściwych (BBCH 14).
Jak monitorować mszyce przenoszące wirusy?
Mszyce-wektory monitoruje się żółtymi naczyniami i lustracją, w zbożach jarych od wiosennego wzrostu i krzewienia, a w oziminach od wschodów. Próg jest zerowy: decyduje sam fakt nalotu, a nie liczebność kolonii.
Czy insektycyd można zastosować na kwitnącą plantację?
Nie, insektycydów ograniczających mszyce nie wolno stosować na rośliny kwitnące ani w obecności pszczół. Zabieg wykonuje się poza porą lotu zapylaczy, po wykoszeniu lub usunięciu kwitnących chwastów w łanie, z zachowaniem stref ochronnych z etykiety.
Czy barwa mszycy wskazuje gatunek?
Nie, barwa zielona, różowa lub czarna nie jest cechą gatunkową mszyc. Gatunek rozpoznaje się po żywicielu, miejscu żerowania na roślinie i fazie rozwojowej uprawy.
Czym grozi długa i ciepła jesień?
Ciepła jesień sprzyja rozwojowi anholocyklicznemu: mszyce pomijają żywiciela zimowego, nabywają wirusy na dziko rosnących trawach i nalatują na wschodzące oziminy. Skutkiem jest wzrost ryzyka żółtej karłowatości jęczmienia (BYDV).
Gdzie sprawdzić okres karencji?
Okres karencji sprawdza się w etykiecie konkretnego środka, zawsze przed wykonaniem zabiegu. Etykieta jest dostępna na karcie produktu w serwisie, a karencja różni się między uprawami wskazanymi w tej samej etykiecie.
Gatunki mszyc związane z sadami i warzywami mają własne karty agrofaga: mszyca jabłoniowa, mszyca jabłoniowo-babkowa, mszyca kapuściana, mszyca ogórkowa oraz mszyca brzoskwiniowo-ziemniaczana. Pełny wybór środków do ochrony insektycydowej znajdziesz w kategorii insektycydy w ofercie Chemirol.
