Choroby zbóż towarzyszą ich uprawom już od zarania dziejów. W przeszłości były one w stanie zniszczyć cały plon i doprowadzić do klęski głodu. Obecnie choroby grzybowe w zbożach nadal są jednym z najważniejszych czynników wpływającym na wysokości i jakość plonu. Jednakże obecnie rolnik nie jest bezbronny i ma do dyspozycji szereg produktów służących do zwalczania chorób. Jednakże by ich użycie było efektywne, muszą być zastosowane w kluczowych fazach rozwoju zbóż.
Tabela 1. Harmonogram oprysków na choroby grzybowe w zbożu (T0 – T3)
Czym jest zabieg T0 w zbożach i kiedy go wykonać?
Zabieg T0 w zbożach to wczesny oprysk czyszczący wykonywany w fazie krzewienia (BBCH 21–29), mający na celu ograniczenie presji patogenów rozwijających się na najstarszych liściach. Pomaga on utrzymać odpowiednią kondycję łanu przed intensywnym wzrostem wiosennym.
Zabieg T0 w zbożach wykonuje się jeszcze przed okresem zimowego spoczynku roślin, kiedy znajdą się w fazie krzewienia. Ma on za zadanie poprawę kondycji zbóż. W jego czasie zwalcza się mączniaka prawdziwego, rdze, septoriozę czy plamistość siatkowatą. Stosowane w tym okresie fungicydy do zbóż redukują źródło infekcji dla wyższych pięter roślin.
„Zabieg T0 często bywa bagatelizowany, a to błąd. Wyczyszczenie łanu z patogenów na wczesnym etapie redukuje bazę zarodnikową. Dzięki temu główny zabieg T1 wykonujemy na rośliny o wiele czystsze, co pozwala nam elastyczniej zarządzać dawkami i terminem kolejnego oprysku”
Co na T1 w zbożach ozimych?
Na zabieg T1 w zbożach ozimych stosuje się fungicydy o działaniu układowym i wgłębnym, łączące substancje z grupy triazoli (np. protiokonazol), strobiluryn, fenyloacetoamidów lub typowe środki na łamliwość źdźbła (anilinopirymidiny). Zabieg ten chroni podstawę źdźbła oraz pierwsze piętra liści.
To pierwszy zabieg w sezonie wegetacyjnym, wykonywany od fazy strzelania w źdźbło do fazy pierwszego kolanka (BBCH 30–31). Zabieg T1 w zbożach (w tym popularny zabieg T1 w pszenicy) zwalcza m.in. rdze, mączniaka czy łamliwość źdźbła zbóż. Wybierając fungicydy na zboża ozime T1, warto zwrócić uwagę na produkty zawierające cyprodynil, który wykazuje wysokie działanie w niższych temperaturach. Dobry fungicyd na zboża ozime T1 skutecznie zabezpiecza dolne części roślin przed obumieraniem.
Dlaczego zabieg T2 w zbożach jest najważniejszy dla plonu?
Zabieg T2 w zbożach jest najważniejszy dla wielkości plonu, ponieważ chroni liść flagowy i podflagowy, które odpowiadają za produkcję ponad 70% asymilatów trafiających do ziarna. Przeprowadza się go od fazy liścia flagowego do początku kłoszenia.
Zabieg T2 w zbożach wykonuje się od fazy widoczengo liścia flagowego do początku kłoszenia (BBCH 37–51). Jest on najważniejszy do budowy podstaw dobrego plonowania roślin. W jego czasie zwalcza się m.in. brunatną plamistość liści, septoriozy, rdze oraz mączniaka zbóż. Odpowiednio dobrany środek grzybobójczy na zboża zastosowany na liść flagowy przedłuża zieloność łanu , co bezpośrednio przekłada się na wyższą masę tysiąca ziaren (MTZ). W tej fazie często rekomenduje się substancje takie jak azoksystrobina, piraklostrobina, tebukonazol czy difenokonazol.
„Liść flagowy to elektrownia rośliny. Utrzymanie go w pełnej zdrowotności i zieloności jak najdłużej przekłada się bezpośrednio na nalewanie ziarna. Stosując w zabiegu T2 substancje z grupy strobiluryn, uzyskujemy nie tylko działanie grzybobójcze, ale też fizjologiczny efekt wspierający odporność na suszę”
Przed czym chroni zabieg T3 w zbożach?
Zabieg T3 w zbożach chroni kłos przed groźnymi grzybami z rodzaju Fusarium oraz patogenami wywołującymi czerń zbóż i septoriozę plew. Decyduje on o jakości technologicznej ziarna oraz redukcji poziomu toksyn.
To ostatni z zalecanych zabiegów ochronnych w zbożach. Wykonuje się go w fazie kłoszenia lub w fazie kwitnienia (BBCH 55–69). Zabieg T3 w zbożach służy do zwalczania fuzariozy kłosów, septoriozy plew oraz czerni zbóż. Niezastąpione są tu triazole np. tebukonazol oraz metkonazol, które nie pozwalają na rozwój chorób i gromadzenie się szkodliwych mikotoksyn w ziarnie konsumpcyjnym i paszowym.
Jakie są najważniejsze choroby grzybowe zbóż?
Najważniejsze choroby grzybowe zbóż to fuzarioza kłosów, septorioza paskowana liści, rdza żółta i brunatna, łamliwość podstawy źdźbła, zgorzel podstawy źdźbła oraz plamistość siatkowa. Wywołują je grzyby mikrostrukturalne, uszkadzające tkanki przewodzące i asymilacyjne.
Obecnie uprawom zbóż zagrażają liczne choroby, z których najważniejszymi nadal pozostają choroby grzybowe. W okresie wczesnej wiosny największe zagrożenie stanowią tzw. choroby podsuszkowe zbóż. Aby dobrać odpowiednie fungicydy na choroby zboża, należy precyzyjnie rozpoznać patogen na polu.
Tabela 2. Przegląd popularnych chorób zbóż
| Nazwa choroby | Objawy na roślinie |
| Zgorzel podstawy źdźbła | Czarne przebarwienia, nekrozy na dolnych międzywęźlach, obsychanie, czernienie i zamieranie korzeni |
| Łamliwość podstawy źdźbła | Plamy o brunatnej obwódce na pochwach liściowych i łodydze, w późniejszych fazach rozwóju plamka zlewa się z otaczającymi ją tkankami, a środku plamy pojawia się czarna grzybnia |
| Rdza brunatna | Pomarańczowe lub brunatne, wypukłe skupiska zarodników nierówno rozmieszczona na liściach |
| Rdza żółta | Żółte lub pomarańczowe wypukłe zarodniki (uredniospory), układające się pasami wzdłuż nerwów liści |
| Plamistość siatkowa jęczmienia | Brunatne nekrozy o siatkowatym wzorze na liściach (typ “net”) lub długie soczewkowate lub owalne brunetne plamy z cienką otoczką (typ. “spot”) |
| Fuzarioza kłosów | Blaknięcie kłosów, biały, różowy lub czerwonawy nalot grzybni |
| Septorioza paskowana liści | Jasne lub brunatne nekrotyczne plamy z czarnymi kropkami – owocnikami grzyba (piknidia) |
Jakie są objawy zgorzeli podstawy źdźbła?
Objawy zgorzeli podstawy źdźbła to ciemnobrązowe, brunatne lub czarne nekrozy na najniższych międzywęźlach oraz czernienie systemu korzeniowego. Prowadzi to do przedwczesnego zamierania i bielenia kłosów.
Zgorzel podstawy źdźbła to choroba zbóż objawia się brązowymi,brunatnymi lub czarnymi nekrozami na dolnych międzywęźlach. Może ona także porażać korzenie powodując obsychanie roślin. Chorobę wywołują zazwyczaj grzyby z rodzaju Fusarium oraz Gaeumannomyces. Wczesne zastosowanie kompleksowych fungicydów na zboża ozime pozwala znacząco ograniczyć straty.
Jak rozpoznać łamliwość podstawy źdźbła?
Łamliwość podstawy źdźbła rozpoznaje się po obecności elipsoidalnych, bursztynowo-brunatnych plam z ciemniejszą obwódką na zewnętrznych pochwach liściowych i źdźbłach. Porażone tkanki ulegają osłabieniu, co prowadzi do wylegania łanu.
Chorobę tę można zdiagnozować w fazie strzelania w źdźbło, choć czasem jest to dopiero faza kłoszenia. Wówczas jej objawy można zaobserwować na pochwach liściowych. Objawia się ona występowaniem nekrotycznych plam koloru bursztynowo brunatnego na zewnętrznych liściach pochwowych lub szarobrązowymi plamami na dolnej części źdźbła.
Jak wygląda rdza w zbożu?
Rdza w zbożu wygląda jak drobne, pęcherzykowate skupiska zarodników (pustule) o barwie od jasnożółtej lub pomarańczowej (rdza żółta) po brunatno-pomarańczową (rdza brunatna) na liściach. Porażone liście stopniowo żółkną i usychają.
Rdze w zbożach wywoływane są przez kilka patogenów, w związku z czym wyróżnia się kilka ich rodzajów. To popularne choroby liści pszenicy ozimej, choć atakują one tez inne gatunki zbóż. Objawiają się one występowaniem na liściach żółtych, pomarańczowych lub brunatnym kolorem w zależności od gatunku grzyba wywołującego chorobę. Gdy na polu pojawi się rdza żółta lub rdza brunatna, konieczna jest natychmiastowa reakcja i interwencyjne fungicydy do zbóż.
Czym charakteryzuje się plamistość siatkowa jęczmienia?
Plamistość siatkowa jęczmienia charakteryzuje się brunatnymi nekrozami ułożonymi w poprzeczne i podłużne linie tworzące wzór siatki na liściach (typ net) lub długie soczewkowate brunatne plamy (typ spot). Z czasem plamy mogą być otoczone żółtą otoczką chlorotyczną.
To choroba atakująca liście a także źdźbła i kłosy. Jej typowymi objawami są brunatne nekrozy składające się małych plamek tworzące siatkowaty wzór na porażonych liściach. Innym objawem mogą być brunatne plamy z żółtą obwódką. Na porażenie podatny jest zwłaszcza jęczmień jary i ozimy.
Jakie są objawy fuzariozy kłosów?
Objawy fuzariozy kłosów to przedwczesne bielenie pojedynczych kłosków lub całych kłosów oraz łososiowy, różowy bądź pomarańczowy nalot grzybni na plewach. Porażone ziarno staje się drobne, pomarszczone i zanieczyszczone mikotoksynami.
Fuzarioza zbóż atakująca kłosy to choroba wywoływana przez te same gatunki, które wywołują zgorzele podstawy źdźbła. Objawia się na kłosach ich blaknięciem, które jest pierwszym objawem choroby. Późnej na kłosach i innych częściach roślin mogą pojawiać się zarodniki barwy pomarańczowej lub różowej.
Czym jest śnieć cuchnąca pszenicy?
Śnieć cuchnąca pszenicy to choroba grzybowa, w której wnętrze ziarniaków zostaje zastąpione czarną masą zarodników grzyba o charakterystycznym, nieprzyjemnym zapachu śledziowym. Porażone kłosy dłużej pozostają zielone i mają rozchylone plewki.
To choroba zbóż objawiająca się na kłosach. jej charakterystycznymi objawami są niebieskozielony kolor kłosów i ich zmieniony pokrój. Ponadto charakteryzują się one charakterystycznym rybim zapachem. Zapobieganie polega głównie na stosowaniu zapraw nasiennych oraz odpowiednich środków grzybobójczych.
Jak rozpoznaje się septoriozę paskowaną liści?
Septoriozę paskowaną liści rozpoznaje się po wydłużonych, jasnobrunatnych plamach ograniczonych nerwami liścia, wewnątrz których widoczne są czarne punkciki – piknidia (owocniki grzyba). Z czasem plamy zlewają się, prowadząc do zamierania całych liści.
Jej objawy można zaobserwować głównie na pszenicy i pszenżycie już jesienią w formie okrągłych, chlorotycznych plam. Na wiosnę można zaobserwować zlokalizowane pomiędzy nerwami liściowymi jasne lub brunatne nekrotyczne plamki, które się z czasem zlewają. Septorioza paskowana liści wywoływana przez Zymoseptoria tritici to jedna z najgroźniejszych chorób asymilacyjnych.
Czym objawia się czerń zbóż?
Czerń zbóż objawia się aksamitnym, szaro-czarnym nalotem na dojrzewających kłosach, plewach i źdźbłach, wywoływanym przez grzyby z rodzaju Alternaria i Cladosporium. Rozwija się szczególnie podczas wilgotnej pogody na osłabionych lub obumarłych tkankach.
Choroba ta poraża dojrzałe już kłosy zbóż, zasiedlając zazwyczaj obumarłe już tkanki, np. plewy. Objawia się ona przebarwieniami koloru szaro-czarnego na kłosach a także na liściach i łodygach. Z czasem choroba może pokryć całe rośliny.
Kiedy nie stosować fungicydów w zbożach?
Fungicydów nie należy stosować podczas ekstremalnych temperatur (poniżej 5°C lub powyżej 25°C), w warunkach silnej suszy, na rośliny mokre od rosy lub przed spodziewanym deszczem. Zabiegi wykonywane w stresie fizjologicznym roślin są nieskuteczne i mogą powodować fitotoksyczność.
Efektywne działanie fungicydów ściśle zależy od warunków pogodowych w jakich się je stosuje a także od fazy rozwojowej zbóż. Wśród czynników pogodowych jednym z najważniejszych jest temperatura. W niskich temperaturach, poniżej 5°C środek grzybobójczy na zboża będzie działał słabo z powodu niskiej aktywności metabolicznej roślin. Niektóre z substancji aktywnych, do prawidłowego działania wymagają minimalnejtemperatury 10°C.
Ponadto fungicydy na zboża będą słabo działały w okresie suszy, kiedy rośliny również mają niską aktywność fizjologiczną.
Jaki fungicyd na zboża wybrać?
Wybór fungicydu na zboża zależy od gatunku uprawy, presji chorób, temperatury otoczenia oraz oczekiwanego mechanizmu działania (zapobiegawcze, interwencyjne lub wyniszczające). Należy stawiać na preparaty wieloskładnikowe ograniczające ryzyko odporności patogenów.
W okresie wczesnej wiosny najważniejsze są fungicydy na zboża ozime na zabieg T1. Powinny się one charakteryzować nie tylko szerokim spektrum działania, ale także działaniem w dużym zakresie temperatur. Szczególnie warto zwrócić uwagę na minimalne temperatury ich stosowania, ponieważ wiosną niskie temperatury w ciągu dnia nie są niczym rzadkim.
Ważną sprawą są także fungicydy na owies. Wbrew pozorom zboże to atakują liczne choroby grzybowe, choć nie tak liczne jak w np. w przypadku pszenicy. W przypadku tego zboża ważną rolę odgrywa również ochrona przez zaprawianie nasion, która pozwala na ochronę przed typowymi chorobami ziarna.